Posts tonen met het label Michel de Klerk. Alle posts tonen
Posts tonen met het label Michel de Klerk. Alle posts tonen

28 dec 2014

Stedelijk Museum verwerft Amsterdamse School klok Michel de Klerk voor expositie 2016

Het Stedelijk Museum organiseert in 2016 een expositie over meubelen van de Amsterdamse School. In dat licht heeft het museum een vroege klok van Michel de Klerk aangeschaft die lang verloren werd geacht. Ook bereid het museum zich voor met een oproep voor bijzondere Amsterdamse School objecten.

Expositie
De expositie in het Stedelijk Museum zal zich vooral toeleggen op de vormgeving van meubilair uit de Amsterdamse School periode. Conservatrice Ingeborg de Roode en Marjan de Groot leiden het onderzoek dat hier momenteel aan vooraf gaat. Samen bereiden zij een inventarisatie voor van architecten die meubelen in deze stijl hebben ontworpen en onderzoeken zij hoe de stijl zich heeft verspreid en ontwikkeld.

Klok Michel de Klerk
De onlangs aangekochte klok is door Michel de Klerk uitgevoerd in 1914. Het verhaal dat door het Stedelijk Museum bij de klok wordt verteld is dat hij deze ontwierp voor mevrouw Veerhoff-Kothe, voor wie hij dat jaar huize Bileken ontwierp, een villa in Hilversum. Dit was één van de eerste projecten die Michel de Klerk onder eigen naam realiseerde. Schetsen die in het archief van het NAI te vinden zijn is echter te zien dat later op de pootjes in potlood cijfers zijn geschreven. Er is duidelijk een 19 en een 13 of 15 te ontwaren. Het zou kunnen dat dit als ontwerpdatum moet worden gezien.

De klok is waarschijnlijk niet door mevrouw Veerhoff-Kothe afgenomen, maar uiteindelijk via een andere weg bij Bernard F. Eilers terecht gekomen. Deze pionier fotograaf maakte sfeerrijke stadsgezichten van Amsterdam, maar fotografeerde voor het genootschap Architectura et Amicitia en het bijbehorende tijdschrift ook architectuur. Onder andere Het Schip, Het Scheepvaarthuis en talloze andere werken uit het begin van de twintigste eeuw fotografeerde hij vlak na de oplevering om in het tijdschrift te worden afgedrukt. Het verhaal gaat dat Eilers en De Klerk elkaar bij de bouw van het Scheepvaarthuis hebben leren kennen en dat de klok zodoende door Eilers is aangeschaft. De Klerk en Eilers kunnen elkaar echter ook van het genootschap zelf kennen, aangezien zij hier beiden lid van waren. In ieder geval bevindt zich op de achterzijde van de klok een etiket dat het vroegere eigendom van Eilers bevestigd. Ook op een oude reclamefoto uit 1928 die Bernard Eilers van zijn eigen huis maakte is de klok te zien. Een andere foto uit die tijd, met een ameublement dat door Piet Kramer is ontworpen is de klok ook te vinden.

De klok is later in het nalatenschap bij een kleindochter van Eilers terechtgekomen, die momenteel in Zuid Engeland woont. De klok is teruggevonden nadat deze in 2010 in een aflevering van het britse televisieprogramma the Antiques Road Show was opgedoken. Dit programma is vergelijkbaar met het Nederlandse Tussen Kunst en Kitch, waarbij mensen die vermoeden een waardevol stuk antiek in huis te hebben dat kunnen laten taxeren. Voor de tentoonstelling is de klok restaureerd.

De klok is samen met een ameublement dat in 2012 werd teruggevonden en een aanvulling op dit ameublement in 2013 de derde bijzondere vondst van werk van Michel de Klerk in korte tijd.

Zoektocht Amsterdamse School meubelen
Om de zoektocht naar bijzondere stukken te bevorderen doet het Stedelijk Museum een oproep aan een ieder die bijzondere meubilairstukken in bezit heeft om zich te melden en heeft het een Tumblr pagina aangemaakt, waarin de zoektocht van nieuwe stukken voor de tentoonstelling wordt gedocumenteerd. Zo wordt er bijvoorbeeld ook een meubel van Hildo Krop getoont.



Foto's
- Meubelen Michel de Klerk, Wendingen (1925)
- Schets klok, archief NAi
- Foto Klok, Collectie Stedelijk Museum
- Foto Bernard Eilers, Universiteitsbibliotheek Leiden
- Interieur Piet Kramer

Lees meer...

30 jul 2014

Restauratie Het Schip van Michel de Klerk

Het Schip van Michel de Klerk zal binnenkort ingrijpend worden gerestaureerd, zo heeft de eigenaar van het pand, woningcorporatie Eigen Haard bekend gemaakt. Als onderdeel van de verbetering van de Spaarndammerbuurt wordt het gebouw in Amsterdamse School stijl van architect Michel de Klerk vanaf de tweede helft van 2015 onder handen genomen. De verwachting is dat de werkzaamheden ruim een jaar in beslag gaan nemen tot medio 2017. De bewoners worden gedurende deze tijd overgeplaatst, maar mogen indien gewenst daarna weer terugkeren.

Eigen Haard meldt dat het blok zo veel mogelijk wordt teruggebracht in de oorspronkelijke staat. Dakpannen en monumentale trappen worden hersteld. Bij een eerdere renovatie uit 1978 werden nieuwe stenen gebruikt ter verduurzaming, maar deze weken af van de originelen. Deze worden nu weer vervangen voor stenen welke niet van de oorspronkelijke zijn te onderscheiden. Ook het voegwerk wordt op die plaatsen hersteld.

Naast regulier groot onderhoud en renovaties worden er ook technische verbeteringen aan de woningen en installaties aangebracht. De funderingen worden vernieuwd, het metselwerk wordt waar nodig hersteld en zowel de muren van de woningen als het dak worden geïsoleerd. Ook komt er dubbel glas in de kozijnen. Het dubbel glas wordt uitgevoerd in modern monumentenglas. Voor het bekostigen van de renovatie wordt bijna een kwart van de woningen geliberaliseerd, afhanklijk van de bewoners die na de renovatie terug willen keren.

Tegelijk met de renovatie wordt ook de school in het blok aangepakt. De huidige gebruiker is basisschool de Catamaran, maar deze verhuist naar een andere locatie in de naastgelegen Houthavens. Museum Het Schip, het museum voor de Amsterdamse School zal vervolgens intrek nemen in de 12.000m2 vrijgekomen ruimte. Het totale kostenplaatje voor de renovatie komt op zo'n 14 miljoen euro uit. De financiering hiervoor komt naast Eigen Haard ook bij het stadsdeel en de provincie Noord-Holland vandaan.

Naast Het Schip wordt ook een ander blok van Michel de Klerk gerenoveerd. Het blok aan het Spaarndammerplantsoen, op een steenworp afstand werd enkele jaren eerder ontworpen en zal na Het Schip aan de beurt zijn.

Zie ook:
Restauratie Het Schip kost miljoenen

Bron:
- Spaarndammer Journaal, (2014) uitgave Eigen Haard

Foto: SPQA


Lees meer...

7 jul 2013

De Amsterdamse School aan de Vrijheidslaan (Amstels Bouwvereeniging)

Het Plan Zuid van architect en stedebouwkundige Berlage in Amsterdam Zuid wordt door velen geroemd. Het was een ambitieus plan dat hoewel het in 1917 was aangenomen, pas ver na de Tweede Wereldoorlog volledig volgebouwd was. Het wordt algemeen gezien als één van de meer interessante plannen die door de Nederlande bouwkunst zijn voortgebracht en wordt door zowel de bewoners, als architectuurliefhebbers zeer gewaardeerd. Een sterke eigenschap van het plan is dat Berlage slechts de hoofdontwerper was van het grote plan, en dat het ontwerpen van deelgebieden aan andere architecten of commissies werd overgelaten. Zo ontstonden verschillende buurten met ieder een geheel eigen karakter. De architecten van de Amsterdamse School gaven het plan van de soberdere Berlage allure en schoonheid. Één deel in de Rivierenbuurt, het gebied rondom de Vrijheidslaan (voorheen de Amstellaan en Stalinlaan), tussen de Rijnstraat en de Amsteldijk is wellicht één van de meest geroemde delen vanwege de spectaculaire architectuur van sterren als Michel de Klerk, Piet Kramer, Hendrik Wijdeveld, Nico Lansdorp en Margaret Staal-Kropholler. Interessant echter, is dat zowel Berlage als de Amsterdamse School architecten hier minder invloed hebben gehad dan men zou denken. Aan de totstandkoming van dit gebied liggen enkele historisch revolutionaire ontwikkelingen ten grondslag die het imago van de Amsterdamse School en de positie van architecten in het algemeen hevig zou aantasten.

Aanleiding
Amsterdam kende in de jaren na de woningwet van 1901 een sterke groei aan woningbouwverenigingen. Hoewel deze wet er voor had gezorgd dat er veel degelijke woningen voor arbeiders werd gebouwd en het leek of er een antwoord was gevonden op de enorme vraag aan degelijke woonruimte, bleek het in de praktijk niet voldoende te zijn.
Door de materialenschaarste, veroorzaakt door de Eerste Wereldoorlog, stagneerde de bouw van woningen in de tweede helft van de jaren ’10 en bleef deze achter bij de verwachtingen en de vraag. Waar de coöperatiebouw nog enigszins doorliep, aangezien de bouw gegarandeerd werd door de gemeente Amsterdam en zij gebruik konden maken van door de overheid vastgestelde voorschotten, waren het echter vooral de particuliere bouwondernemingen die moeite hadden om te overleven. Ook ondervonden deze ondernemers, die vooral efficiënt en goedkoop moesten bouwen, veelal problemen met de strenge eisen van de schoonheidscommissie. De budgetten waren vaak krap en de extra kosten die het maken van een nieuw ontwerp met zich meebrachten als het ontwerp werd afgekeurd, konden de ondernemers niet opbrengen. Omdat de bouwondernemingen zich gepasseerd voelden ten opzichte van de coöperaties, klaagden zij met succes bij de overheid. Om de bouw van volkswoningbouw te stimuleren werd de voorschotregeling nu versoepeld, zodat ook particuliere bouwondernemingen hier gebruik van konden maken.

Amstels Bouwvereeniging en de ‘Commissie van 4’
Met de aanpassingen in de woningwet in de hand sloegen de ondernemers aan het bouwen. Om een aantal van de problemen die werden ervaren de baas te zijn, werd een groots en voor die tijd revolutionair systeem bedacht. Al in 1920 verenigden een grote groep van 70 particuliere bouwondernemers zich in ‘Amstels Bouwvereeniging’ (ABV). Deze vereniging had plannen om rondom de nieuwe Amstellaan (nu Vrijheidslaan) circa 2000 middenklasse woningen te realiseren (het werden er uiteindelijk 1750). De grond zou de ABV van de gemeente Amsterdam in erfpacht krijgen, hetgeen betekende dat de schoonheidscommissie zich met de ontwerpen van de gevels mocht bemoeien. De ABV voorzag hiermee problemen, gezien de verwachtingen met onlangs gerealiseerde precedenten als het Schip en De Dageraad. Wanneer alle ondernemers tegelijk zouden zijn gaan bouwen, zou dit bovendien een grote last voor de schoonheidscommissie vormen, hetgeen tot flinke vertragingen had kunnen leiden. Daarom besloot de ABV begin 1921 om direct naar de directeur gebouwen van de dienst Publieke Werken Allard Remco Hulshoff te stappen en hem te vragen een commissie te vormen die de esthetische leiding over het project zou voeren.

Deze commissie van 4 zou verder bestaan uit Jan Gratama (vertrekkend voorzitter van het genootschap Architectura et Amicitia en lid van de BNA), Johan (Jan) de Meyer (de voorzitter van de Amsterdamse schoonheidscommissie) en Jan Frederik (Frits) Staal (lid van de schoonheidscommissie en van Architectura et Amicitia). De Commissie van 4 was zo uitgezocht dat zij represantanten waren van de belangrijkste instanties die op dat moment over esthetiek in de architectuur oordeelden of bepaalden.

Door het esthetische vraagstuk aan anderen over te laten, zouden de ondernemers van kritiek gevrijwaard blijven en ervan verzekerd zijn dat er op dit vlak geen bouwvertragingen zouden ontstaan. De commissie zou vervolgens de architecten uitzoeken welke (slechts) de gevels van het project zouden ontwerpen. De bouwondernemers kozen zelf voor enkele simpele en efficiënte standaardplattegronden. De esthetische opdracht werd op deze manier zo miniem mogelijk gehouden en de kosten laag. De rijkspremie was f25,- per m2 met een maximum van f2.500,- en daarom konden de woningen niet groter worden dan 100m2.

De ondernemer die deze ingenieuze constructie had bedacht en die de voorzittersrol op zich had genomen, was H. van der Schaar. Deze ondernemer zou later in Amsterdam met een soortgelijke constructie 6000 woningen laten bouwen in Plan West, rondom het Mercatorplein.

Het stratenpatroon dat Berlage oorspronkelijk voor dit deel van de stad had getekend voldeed niet. De Commissie van 4 liet daarom het plan aanpassen. Naast een nieuw stratenpatroon stelden zij nieuwe straatprofielen en bouwhoogtes van de verschillende blokken vast en bepaalden de plek voor pleinen, groen en plantsoenen. Er kwamen ook enkele winkels (bijvoorbeeld bij het Meerhuizenplein, de Borssenburgstraat, de Vrijheidslaan en aan de Rijnstraat). Verder voegde de commissie vier scholen in twee schoolgebouwen toe aan het gebied, welke werden ontworpen door Publieke Werken en een electriciteits wisselstation, ontworpen door A. Boeken. Zoals te zien op zijn tekening, was Berlage’s oorspronkelijke idee sober en rechtlijnig.

Ook was er in de Rijnstraat, tegenover de IJsselstraat op nummers 31 tot 35, een plek voor een ‘bijzonder gebouw’ gereserveerd. Hier ontwierp architect Westerman in 1927 een gebouw voor de coöperatieve verbruiksvereniging “Eigen Hulp”. In dit gebouw huist tegenwoordig een Albert Heijn. De architectuur van dit gebouw kan echter niet als ‘bijzonder’ worden aangemerkt.

Uitwerking
Niet lang voor de totstandkoming van dit project was er een discussie opgelaaid onder architecten over het gebrek aan eenheid tussen verschillende gebouwen en de resulterende rommelige straatbeelden. Gebouwen werden altijd ontworpen als zelfstandige (kunst)werkjes en verscheidene architecten hadden gepleit voor meer samenhang in het stadsbeeld. De stad moest een gesammtkunstwerk worden waar alle onderdelen een ideaal beeld moesten opleveren.

Door de grootte was dit een ideaal project om hiermee te experimenteren. Aangezien alle ondernemers verschillend in grootte waren, werd het project verdeeld in percelen welke onder de ondernemers werden verloot. De Commissie van 4 verdeelde hierna de architecten over het gehele project, waarbij zij aan de hand van eerdere verdiensten bepaalden welke architecten welk deel kregen toegewezen. Dit betekende dat sommige architecten met soms wel vier of vijf verschillende ondernemers werkten.
Blokken van Kropholler, Marnette en De Klerk

De architecten die werden gevraagd werden zorgvuldig uitgekozen. Het waren allemaal architecten van de Amsterdamse School. De bouwondernemers mochten aangeven met welken zij naar tevredenheid hadden gewerkt en daaruit koos de commissie 17 architecten. De architecten die meewerkten aan het project waren (op alfabetische volgorde):

- Anthony van Baalen
- Jan Boterenbrood
- Karel Jacobus (Dick) Greiner
- A. Kint/ Theo Kint (Op bovenstaande kaart staat A. Kint aangegeven, maar in de literatuur wordt verwezen naar Th. Kint, het berust hier waarschijnlijk op een fout)
- Michel de Klerk
- Pieter Lodewijk (Piet) Kramer
- Margaret Kropholler
- Cornelis Kruyswijk
- Guillaume Frédéric La Croix
- Nicolaas (Nico) Lansdorp
- Pieter Lucas Marnette
- Barend van den Nieuwen Amstel
- Gerrit Jan Rutgers
- Dirk Frederik Slothouwer
- Arend Jan Westerman
- Hendrik Theodorus Wijdeveld
- Jouke Zietsma

De honorering van de architecten geschiedde per perceel, waarbij een vergoeding van f100,- per perceel was gekozen. Elke architect kreeg minstens 200 meter toebedeeld, maar architecten die moeilijkere delen mochten ontwerpen kregen meer lengte en daarmee een hogere honorering.
De scheidingen tussen de architecten werd zoveel mogelijk enkele percelen ‘om de hoek’ geplaatst, zodat een mooie hoekoplossing mogelijk was. Ook werden de architecten zo over het project verdeeld dat zij vaker de beide zijden van een straat mochten ontwerpen, zoals bijvoorbeeld in de Rijnstraat en Uithoornstraat het geval is.

Ook nieuw was dat de architecten hun ontwerpen op elkaar moesten laten aansluiten, dit werd echter door slechts enkele architecten met finesse uitgevoerd. In de praktijk betekende dit dat er tussen de delen van de verschillende architecten een tussengedeelte kwam waar onderdelen van beide ontwerpen samen kwamen. Een mooi voorbeeld hiervan is het gedeelte tussen dat van Michel de Klerk en Zietsma (Vrijheidslaan 52 – 56, zie hieronder). Hier is een deel waar balkons en raampartijen van Michel de Klerk, maar de voordeuren en het baksteenpatroon van Zietsma zijn gebruikt. Ook het deel tussen Piet Kramer en Marnette heeft een dergelijke overgang gekregen.
Overgang aan de Vrijheidslaan tussen Zietsma (links) en De Klerk

Hoewel de architecten slechts de gevels mochten ontwerpen, waren zij niet vrij om alles zelf te bepalen. De commissie stelde vergaande eisen op over bijvoorbeeld hoogte en materiaalkeuze. Zo werden de architecten aan de Amstellaan bijvoorbeeld verplicht dezelfde geelkleurige steen te gebruiken, maar werden er ook eisen gesteld aan de kleur van de voegen, de dakbedekking en de kleur van het schilderwerk.

De standaard plattegronden waren ontworpen door onder anderen G. Klomp. Enige verscheidenheid in de woningen ontstond door hier een aantal varianten op te maken. Ook waren de ondernemers niet verplicht om zich aan de standaardplattegronden te houden, hetgeen uiteindelijk toch een ruime verscheidenheid aan plattegrond opleverde. De woningen hadden allemaal een dubbele kamer 'en suite', twee slaapkamers, een keuken, maar geen badkamer.
Standaardplattegronden

De Commissie van 4 werd verantwoordelijk gehouden bij eventueel ontstane geschillen tussen de architecten en de bouwondernemers. Om de samenwerking met alle verschillende architecten in goede banen te leiden werd er een tijdelijke keet op locatie opgericht. Hier was een bureau chef te werk gesteld die moest toezien dat de architecten hun werk op tijd en naar de eisen van de commissie uitvoerden. Ook was hier de gelegenheid voor de architecten onderling om de aansluiting van gevels te bespreken.

Problemen en kritiek
De uitvoering van de plannen kende ook enkele problemen. Veel van de bouwondernemers had nog nooit met architecten gewerkt. De invoering van de schoonheidscommissie en daarmee de verplichting om een esthetisch gepast ontwerp aan te leveren was vrij recent. Veel ondernemers waren nog gewend om tekenaars in te huren voor de minimale esthetiek en om zelf het laatste woord te houden over de uiteindelijke plannen. Dit leverde bij vele betrokkenen spanningen en daarmee vertragingen op.

Ook bleek de kwalitatieve uitvoering niet bij alle bouwondernemers gelijk. Bij een aantal woningen waren de bouwtechnische details dusdanig slecht uitgevoerd dat het gehele plan door bouwtechnisch aangelegde critici werd verafschuwd. De controle had in handen van de Commissie van 4 moeten liggen, maar omdat deze zich meer bezig hield met de esthetische leiding, was er minder aandacht voor de correcte uitvoering van de plannen.
Blokken van Kramer en Boterenbrood en een affiche voor een tentoonstelling over het plan

Ook de kritiek op het plan was niet mals. Nog voordat er een paal de grond in was geslagen, was er consternatie over de selectieprocedures van de architecten, waarbij de gemeentelijke diensten een voorkeursbehandeling konden opleggen voor een aantal architecten. Hulshoff, de voorzitter van de Commissie van 4 verdedigde zijn betrokkenheid bij het plan met het feit dat ondanks dat bouwondernemers nu nieuwe mogelijkheden hadden om te bouwen, de eenheid van het stadsbeeld toch gegarandeerd was doordat de stad zelf de ‘gecentraliseerde esthetische leiding’ in handen kon houden. Ook bewonderde hij de bereidheid van de bouwondernemers om de vormgeving uit handen te geven. In plaats van een kakofonie van verschillende blokken zou er nu een nieuw gedeelte van de stad als geheel ontworpen kunnen worden.

Toen het plan af was, zou de kritiek niet afnemen. Naast de te verwachten kritiek van traditionalisten en functionalisten op de vormgeving van de blokken was er ook kritiek op de plattegronden van de ondernemers. Dit zou normaal gesproken het werk van architecten moeten zijn maar het was nu door ‘beunhazen’ gedaan. Maar vooral werd er in de vakbladen schande gesproken van het feit dat architecten werden gereduceerd tot ontwerpers van gevels. Het werk van architecten ging maar 22 centimeter diep (de dikte van de gevels). Vooral de Commissie van 4 werd verweten dat zij een dergelijke gang van zaken hadden toegelaten en zelfs hadden ondersteund.

Piet Kramer verdedigde de manier van bouwen later door te stellen dat het beter was dat architecten slechts de gevel ontwierpen dan dat zij helemaal niet betrokken zouden zijn geweest bij de bouw, omdat op deze manier het stadsbeeld tenminste gewaarborgd bleef van esthetische ellende.
J.P. Mieras schreef in het tijdschrift Wendingen dat hij het deels eens was met de kritiek en het betreurde dat de plattegronden weinig kwaliteit kenden, maar dat dit de architecten niet was aan te rekenen. Sterker, de architecten hadden er ten minste voor gezorgd dat het aanzicht van de stad een zekere kwaliteit had meegekregen: “Wat is beter, slechte huizen met slechte gevels of slechte huizen met goede gevels?”

Echter, omdat de schoonheidscommissie druk bezig was met het opstellen van richtlijnen, gezag voeren en probeerde een eenheid te creëren in het plan, heeft zij haar oorspronkelijke functie als controlerende en keurende instantie niet kunnen uitvoeren. Er is een verstrengeling van functies onstaan welke door de bouwondernemers is gebruikt om de verantwoordelijkheid van zich af te kunnen schuiven.

Ondanks de verdediging bleek het project de kritiek niet te kunnen doorstaan. De functionele en rationele architecten van het recente Nieuwe Bouwen schreven de plannen de grond in. De term ‘schortjes architectuur’, waarmee later de hele Amsterdamse School beweging is weggeschreven als een stroming die alleen oog had voor het uiterlijk, zonder zich te bekommeren om functionaliteit of het welzijn van de bewoners, is ontstaan te midden van de stortvloed aan kritiek op dit plan. De Amsterdamse School was na 1923 duidelijk over haar hoogtepunt heen.

Meerhuizenplein (Arend Jan Westerman en Liesbeth van der Pol)

Het project anno nu
Hoewel het project in de pers en in architectenkringen werd verafschuwd, wordt dit deel van Amsterdam tegenwoordig beter gewaardeerd. Vooral de grootse opzet en de dichtheid aan toparchitecten uit de Amsterdamse School periode maakt het een prachtig gebied om te verblijven. Het plangebied heeft één van de hoogste concentraties van monumenten van Plan Zuid.

Ook zijn verschillende blokken die in de loop der tijd zijn aangetast door verbouwingen (plastic kozijnen), inmiddels teruggebracht naar de oorspronkelijke staat. De grootste delen van het plan zijn in de loop der tijd in de sociale woningbouw terecht gekomen en zijn in bezit van woningcorporatie Ymere. Zij hebben vooral de belangrijkste panden met zorg gerestaureerd. Toch zijn enkele delen van het gebied inmiddels verdwenen. Zo is er een groot deel aan het Meerhuizenplein gesloopt en opnieuw ingericht ‘in de geest van’ de Amsterdamse School door Liesbeth van der Pol van Dok Architecten. Hiervoor is de volledige bijdrage van architect Westerman tegen de vlakte gegaan. De poort richting de Meerhuizenstraat is hierbij wel in een moderne variant in ere gehouden. Ook de scholen zijn niet allen meer aanwezig. De scholen aan het Borssenburgplein zijn in 1987 vervangen voor nieuwbouwwoningen.

De nadelen die men vroeger met het plan associeerden zijn inmiddels niet meer van deze tijd. Ondanks (of misschien wel dankzij) het feit dat de architecten zich alleen met gevels bezig mochten houden, hebben zij zich hier wel met volle overtuiging aan overgegeven. Het plan barst van de prachtige details. Spectaculaire rondingen in de balkons, ramen in bijzondere vormen, en mooie details in baksteen, smeedijzerwerk en hout.
Hoewel er in het verleden veel te doen was om de juiste plattegronden, vinden we dat tegenwoordig minder belangrijk. Men houdt er juist wel van als er een inefficient hoekje of onpraktische kast in een woning zit. Het geeft de woning wat persoonlijkheid.

Rijke detaillering van Boterenbrood en Greiner aan de Rijnstraat en van Kropholler aan de Holendrechtstraat


View Larger Map

Bronnen:
- Bock, M ea, (1997), Michel de Klerk, Bouwmeester en tekenaar van de Amsterdamse School, NAi uitgevers
- Fraenkel, F. (1976), Het plan Amsterdam-Zuid van H.P.Berlage, Canaletto, Alphen a.d.Rijn
- Kohlenbach, B. (1994), Pieter Lodewijk Kramer, Architect van de Amsterdamse School, V+K Publishing

- Boterenbrood, J, (1923) Plan Zuid in: Tijdschrift voor de volkswoningbouw
- Hulshoff, AR, (1921) De aesthetische leiding van den woningbouw van ‘Amstel’s Bouwvereeniging’ in de uitbreiding ‘Zuid’ te Amsterdam, in: Bouwkundig Weekblad
- Kloes, JA van der, (1923) Rare bouwerij, in: Bouwstoffen
- Mieras, JP, (1922) Situatie Amstels Bouwvereeniging, in: Bouwkundig Weekblad
- Mieras, JP, (1923) Architectuur in uitbreiding ‘Zuid’ te Amsterdam, in: Wendingen
- Boeken, A, (1923) De architect en de eigenbouwer, in : Bouwkundig Weekblad
- Wils, J, (1923) ‘Rare bouwerij’, in: Het Vaderland, 9 juni 1923

Foto’s en afbeeldingen:
- Tekening oorspronkelijk plangebied: Uitsnede uit een tekening van Berlage
- Kaart plangebied. Onder andere verschenen in Bouwkundig Weekblad (1922)
- Historische foto's:
- J.H. Martelhoff. uit: Wendingen (1923)
- Beeldbank Archief van Amsterdam
- Woningplattegronden: Verschenen in Wendingen (1923) en Tijdschrift voor Volkshuisvesting (1923)
- Overige foto's: SPQA Amsterdam


Lees meer...

28 dec 2012

Het Scheepvaarthuis. Het decoratieprogramma aan de buitenkant

Enige tijd geleden zijn wij mee geweest met de rondleiding door het Scheepvaarthuis. Zeer de moeite waard, maar één onderdeel van het gebouw bleef onderbelicht: de buitenkant. Er valt hier zoveel te zien, dat men er een middag mee kan vullen en hoewel het voor iedereen bereikbaar is om rond te lopen, zijn de vele symbolische en allegorische verbeeldingen niet altijd makkelijk te ontcijferen.

Met behulp van enkele bronnen hebben wij het immens uitgebreide decoratieprogramma beschreven en hiermee willen we iedereen de gelegenheid geven zichzelf een eigen rondleiding te geven. Natuurlijk kan men ook het verhaal lezen van achter de computer.

Voor deze virtuele rondleiding zullen we beginnen bij de entree van het gebouw en gaan vervolgens rondom, te beginnen aan de zijde van de Binnenkant, via de Buiten Bantammerstraat naar de Prins Hendrikkade om weer bij de hoofdentree te eindigen. De versieringen zijn echter zo uitbundig, dat geen enkele bron zich heeft gewaagd aan een echt volledig overzicht. Wellicht een idee voor een volgend project.

Het Scheepvaarthuis
Het Scheepvaarthuis is gebouwd vanaf 1913 voor zes Amsterdamse scheepvaartrederijen. De architect, Joan van der Meij was uitgezocht om het gebouw een modern en vooral imponerend uiterlijk te geven. Geld nog moeite werd bespaard om de meest dure, exotische en bewerkelijke materialen in het gebouw te verwerken. Van der Meij was echter aangenomen als hoofd van alle esthethische beslissingen. Daarnaast waren de gebroeders van Gendt verantwoordelijk voor de constructie van het gebouw. Vanwege het gigantische budget dat Van der Meij meekreeg, had hij de mogelijkheid om een arsenaal aan ontwerpers in te huren voor de verschillende onderdelen. Onder andere Michel de Klerk (interieurs en meubilair), Piet Kramer (smeedijzerwerk), Theo Nieuwenhuis (interieurs), Willem Bogtman (Glas in lood), Hendrik van den Eijnde, Hildo Krop en Willem Brouwer (alle drie beeldhouwwerk) werden gevraag om een bijdrage te leveren aan een "totaalkunstwerk". Doordat de verschillende ontwerpers zeer nauw samenwerkten aan het gebouw is het niet mogelijk, maar ook niet verstandig om onderdelen aan een specifieke architect toe te kennen. Dit zou tegen het principe van het gesamtkunstwerk ingaan.

Benaderen van gebouw
Het geheel van het gebouw is het beste te overzien als men een eindje van het gebouw af staat. Bij de verbouwing tot hotel is het Scheepvaarthuis volledig gerestaureerd. De gevel is schoongemaakt en het houtwerk heeft zijn oorspronkelijke blonde kleur gekregen, zodat het mooi bij de donkerbruine baksteen kleurt. Wat bijzonder is, is dat de kleur van de voegen van het gebouw zo is uitgekozen dat het weinig afsteekt ten opzichte van de stenen. Op deze manier lijken de bakstenen vlakken meer een geheel te vormen.

Het gebouw is opgebouwd uit een skelet van beton. Dit was toen een zeer modern zelf dragende constructie die het toelaat dat men alles met de gevels kan doen, maar hoewel dergelijke constructies bij andere architecten het idee gaf om grote raamopeningen te maken, gaf het Van der Meij een ander idee: omdat de gevel niets hoefde te dragen, kon hij de bakstenen in elk gewenste verband en met alle gewenste uitsteeksels en sierstenen laten metselen. De bakstenen gevel is zo als een deken om de kolommen gedrapeerd.
Toen het Scheepvaarthuis net af was, kreeg Van der Meij veel kritiek op zijn gebouw. Het zou te weinig de essentie van het beton als materiaal laten zien. De constructie is niet aan het gebouw af te lezen. Toch kun je de plaats van de kolommen zien: het gebouw bestaat uit verschillende traveeën (verticale gedeeltes) die tussen de betonnen kolommen staan.

Het meest in het oog springende gedeelte gezien vanaf de Kraansluis voor het gebouw is de toren boven de entree. De toren is bedekt met Engelse Leistenen en de top van het gehele gebouw is gemaakt van lood. Het basement van het gebouw is opgebouwd uit diorietporfier, een donkergroen-grijze soort natuursteen.

Aan de voorkant van de toren, als bekroning van het metselwerk vindt u twee figuren, die de zee (Poseidon) en het geluk (Fortuna, met een rad) voorstellen. Aan beide zijdes naast de beelden vindt u tweemaal vergulden cijfers die de jaartallen 1913 en 1915 vormen. In het voorjaar van dat eerste jaar ging de eerste paal de grond in, het tweede jaartal was de beoogde opleveringsdatum, dit werd uiteindelijk een jaar later. Vanwege de eerste wereldoorlog, liep de bouw van het gebouw vertraging op. De top van de toren wordt omringd door een rand met kleine balkons met vlaggenmasten, loden scheepstouwen en ankers en vier vrouwelijke figuren die de windrichtingen aanwijzen.

De letters waarmee de naam van het hotel op de gevel is aangegeven zijn gevormd uit een lettertype dat specifiek voor het gebouw was ontworpen. Aan de Prins Hendrikkade prijkt de naam van het gebouw in het zelfde lettertype op de gevel. Een aantal letters moest echter alsnog worden ontworpen, want meer letters dan die HET SCHEEPVAARTHUIS maken, had men niet.

Onder de toren, achter de vergulden letters waren de directiekamers gelegen van de KPM, de SMN en de KNSM. Men kan hier op verschillende verdiepingen nog glas in lood zien zitten.

Entree
Als u dichterbij komt, komt u bij de hoofdentree. De entree die we hier zien, was vroeger niet voor bezoekers. Deze entree was alleen bedoeld voor de directieleden. Direct boven de entree vinden we de staf van Hermes. Samen met (de drietand van) Poseidon is dit één van de meest voorkomende symbolen. Deze kunnen ook Mercurius en Neptunus zijn, de romeinse evenbeelden. De handel en de scheepvaart waren de belangrijkste sectoren binnen de muren van het gebouw en dat mocht ook duidelijk zijn.

Het gebouw is voor het grootste gedeelte bekleed met bakstenen. Nu was het niet ongewoon in die tijd om ook vormstenen te gebruiken voor het maken van versieringen, maar de 200 verschillende typen stenen die voor het Scheepvaarthuis zijn besteld, waren zelfs voor die tijd uitzonderlijk. De kleur is zorgvuldig uitgekozen en moest ervoor zorgen dat het gebouw vanaf een afstand zou aansluiten bij de grachtengordel van Amsterdam. Echter, als men dichter bij zou komen, dan zouden de verschillende details de moderne vormgeving, de rijkdom en het zeevaartkarakter verraden. Men zegt wel eens dat ook in de vorm van het gebouw een schip gezien worden, maar dit is natuurlijk geen keuze van de architecten geweest, noch van de opdrachtgevers. De vorm van het perceel liet geen andere vorm toe. Het golvende hetwerk kan wel duidelijk gelezen worden als een zee die rondom het gebouw kabbelt.


Naast de entree zelf zien we de vier beeldengroepen die de allegorieën (personificaties) van de verschillende wereldzeeën verbeelden die de maatschappijen bevoeren. We zien van links naar rechts:
- De Middellandse zee, met een Libische fluitspeelsters en Hercules die de straat van Gibraltar opent.
- De Atlantische Oceaan, met een Viking en de Oostzee (een jonkvrouwe temidden van kastelen).
- De Stille Zuidzee, met een Chinese specerijen draagster en de Japanse Mythe.
- De Indische Oceaan, met de Draagster der Rijkdommen en de Indische Mythe.
Het gebouw heeft hier twee immense houten deuren die als sluisdeuren het gebouw kunnen afsluiten met kartelranden die in elkaar grijpen Als u dichterbij komt kunt u deze deuren zien zitten, maar kijkt u ook eens naar boven. Daar vindt u in smeedijzer een verbeelding van de Grote Beer en de Poolster. De peertjes van de verlichting vormen de verschillende sterren. Daaromheen ziet u verschillende zeelieden. Aan ieder van de grote kolommen die de entree voorafgaan vindt u ook twee zeelieden. Deze hebben verschillende zeevaart-instrumenten bij zich. Let u ook op al het houtwerk van de entree.

Binnenkant
Als u de hoek van de Binnenkant omgaat, vindt u direct rechts (en links) van de entree twee kleinere ramen met daar omheen verschillende versieringen. In de onderste hoeken van deze ramen vormen vier kleine cijfers weer het jaartal 1915. Onder de cijfers vindt u nogmaals de symbolen voor Hermes en Poseidon. Tussen de ramen steekt een getrapt deel uit, waar de initialen van drie van de maatschappijen in verwerkt zijn. Dit beeld het Bestuurlijk Fundament uit, waarop de rest van het gebouw rust.

Even hiernaast en aan de Prins Hendrikkade bevinden zich uitstalkasten. Hierin stonden modelschepen die klanten warm moesten maken voor de lange tocht die ze zouden ondernemen. Boven de uitstalkast is een raam van glas in lood. Let u op het smeedijzerwerk rondom de uitstalkasten. Hier zijn ankers in verwerkt. Het geheel wordt bekroond met beeldhouwwerk van scheepslantaarns.

Als u langs de gevel kijkt, ziet u rondom koppen van bekende handelsreizigers, ontdekkingsreizigers en zeevaarders uit de 16e en 17e eeuw van Hildo Krop. Enkele schetsen van de hand van Michel de Klerk van deze koppen hebben velen doen vermoeden dat het idee van de koppen van hem was, waarna Krop ze vervaardigde.
Dhr. Van Wier heeft in zijn publicatie over het gebouw uitgezocht dat de koppen verwijzen naar achtereenvolgens (van de hoofdentree via de Binnenkant, de Buiten Bantammerstraat en de Prins Hendrikkade):

- Cornelis de Houtman (1565-1599, ontdekkingsreiziger)
- Jacob van Heemskerck (1567-1607, zeevaarder en viceadmiraal)
- Willem Barentsz (1550-1597, zeevaarder)
- Jacob Cornelisz. van Neck (1564–1638, zeevaarder, Burgemeester van Amsterdam)
- Lodewijk de Geer (1587–1652, koopman)
- Isaac le Maire (1558-1624, koopman, bewindhebber VOC)
- Willem Usselincx (1567–1647, koopman, oprichter WIC)
- Jan van Linschoten (1563-1611, reiscroniqueur)
- Willem Jansz. Blaeu (1571-1638, cartograaf)
- Petrus Plancius (1552-1622, predikant, zeevaartkundige)
- Gerard Mercator (1512-1594, cartograaf)
- Nicolaas Witsen (1641-1717, burgemeester van Amsterdam)
- David Pietersz. De Vries (1593-1655, koopman en reiscroniqueur)
- Rijklof van Goens (1619-1682, gouverneur-generaal Nederlands-Indië)
- Henri Zwaarderkroon (1667-1728, gouverneur-generaal Nederlands-Indië)
- Wouter Schouten (1638-1704, chirurgijn)
- J. Maurits van Nassau (1604-1679, gouverneur-generaal Brazilië)
- Cornelis Aerssen van Sommelsdijk (1637-1688, gouverneur van Suriname, bewindvoerder van de GWC)
- Jan A. Van Riebeek (1619-1677, stichter van de Kaap kolonie)
- François Valentijn (1666–1727, predikant, schrijver)
- Georg E Rumphius (1627-1702, natuuronderzoeker, schrijver)
- Willem IJ. Bontekoe (1587-1657, zeevaarder)
- Arent Roggeveen (?-1679, wiskundige, zeevaartkundige)
- Olivier van Noort (1558-1627, zeevaarder)
- Antonio van Noort (1561–1641, gouverneur-generaal Nederlands-Indië)
- Joris van Spilbergen (1568-1620, zeevaarder)
- Cornelis J. Speelman (1628-1684, gouverneur-generaal Nederlands-Indië)
- Pieter Both (1568-1615, eerste gouverneur-generaal Nederlands-Indië)
- Jan Pieterszoon Coen (1587-1629, gouverneur-generaal Nederlands-Indië, stichter van Batavia)

Als u enkele stappen afstand neemt van het gebouw ziet u dat de ramen steeds in paren in de gevel zijn geplaast. Tussen de paren van ramen door lopen bakstenen sierranden die iets weghebben van ankerkettingen. Onder elk raam vindt u steeds beeldhouwwerkjes, die hoewel ze allen een gelijke compositie hebben, toch steeds verschillend zijn. Deze beeldhouwwerkjes verwijzen steeds naar de maatschappijen die op de betreffende verdieping huisden:
1e verdieping:
- KNSM, Hercules met leeuwenkop die de straat van Gibraltar opentrekt.
- KWIM, 2 Surinamers in kano’s met een kogelvis.
- NRM, Vader Rijn met twee kruiken, van waaruit de Neckar en de Main stromen.
2e verdieping:
- SMN, Weegschaal (evenaar) met gordel (van smaragd)
3e verdieping
- JCJL, een Boeddha (Java), draak (China) en chrysant (Japan)
- KPM, een anker tussen een kreeft en een steenbok. Symbolen van de keerkringen waartussen Indonesië zich bevindt.

Ook ziet u op de muur steeds een figurenpaar zich herhalen. Dit zijn een koopman (met hoed) en een matroos (met bontmuts). Achter het hekwerk vind u in de muur kleine beeldhouwwerkjes van letters. Rondom vormen deze viermaal HET “SCHEEPVAARTHUIS” (incl de aanhalingstekens). Ook het hekwerk zelf maakt duidelijk waar we ons hier bevinden. Met een beetje zoeken vind u hier ook steeds weer de letters S en H in terugkomen.

Als u rechtsom rondom het gebouw loopt, zult u verschillende deuren tegenkomen. De eerste deur was de in-/uitgang van de expeditie, hier ziet u kleine walvissen. Als u de hoek omgaat ziet u een cluster van nog drie deuren. De eerste leidde naar een portierswoning (nummer 6). De tweede deur was een fietseningang. De derde deur was de reguliere entree voor werknemers. Boven de entree werden de werknemers met houten panelen er aan herinnerd dat “De zee scheidt de volkeren” en “De scheepvaart brengt bijeen”.


Uitbreidingen
Het scheepvaarthuis heeft altijd te maken gehad met ruimtetekort. Nog voordat de bouw gereed was, moesten er keuzes gemaakt worden over welke afdelingen in het gebouw konden zitten. In 1914, vlak nadat begonnen met de bouw, werd besloten Van der Meij te vragen een uitbreiding te ontwerpen. Het eerste deel is gebouwd tussen 1913 en 1916. Door de stijgende materiaalprijzen ten gevolge van de eerste wereldoorlog liep het tweede deel grote vertraging op. Deze kon pas tussen 1926 en 1928 gebouwd worden. Aanvankelijk was er ook een plan voor een derde deel, maar deze is er nooit van gekomen, deels vanwege sterk oplopende kosten in tijden van crisis, maar ook omdat toen eindelijk het financiële plaatje rond was, er geen vergunning werd verleend voor de afbraak van de verschillende huisjes aan de Binnenkant. Als u een stukje verder loopt ziet u een grachtenpand op nummer 12 dat hier aan herinnert.


Enkele minder fortuinelijke afdelingen werden in andere gebouwen in de buurt gehuisvest. Ook hier voor de deur, heeft in het water van 1920 tot de ingebruikname van het tweede deel van het gebouw een hulpgebouw gestaan. In dit gebouw, “De Ark” genoemd, zat een deel van de KNSM, de JCJL en de SMN. Maar ook in het grachtenpand heeft lange tijd een deel van de KPM gezeten.

Aan de overkant van het pand zien we ook de Waalseilandbrug. Dit bruggetje is op deze plek bijzonder, omdat het ook is ontworpen door Van der Meij. Hij heeft zelfs aan deze brug gewerkt tijdens het ontwerpen van het Scheepvaarthuis. Van der Meij werd rond 1910 gezien als de grote belofte op het gebied van architectuur. Hij had de Prix-de-Rome gewonnen in 1906 en had de prijsvraag voor het nieuwe ontwerp van de Dam gewonnen en kreeg op alleen deze titels de aanstelling als esthetisch adviseur bij de dienst Publieke Werken van de gemeente. In deze functie heeft hij enkele gebouwen en bruggen ontworpen. Bij benadering van de brug is aan enkele details nog te zien dat hij het Scheepvaarthuis nog vers in zijn vingers had zitten: we zien zeepaardjes in het smeedijzerwerk van de lantaarns, maar ook het spel met afwisselende horizontale en verticale metselverbanden en de golvende bewegingen in het hekwerk doen denken aan die van het Scheepvaarthuis. Op de zijkant zijn in smeedijzer de cijfers van de brug geplaatst (Brug 283).
Het lijkt tegenwoordig misschien niet zo bijzonder, maar toen het bruggetje net gereed was kreeg het een storm van protest en kritiek over zich heen. Het zou het unieke karakter van de binnenstad aantasten. Het gesloten gesloten ontwerp met lage driehoekige bogen en de stenen brugleuningen (in plaats van staal) belemmerde het uitzicht naar het water.

Buiten Bantammerstraat
Als u de Buiten Bantammerstraat in loopt, dan ziet u de binnenplaats van het gebouw. Tenminste, datgene dat in het oorspronkelijke plan een binnenplaats moest worden, als de bouw van het derde deel van het gebouw uiteindelijk was doorgegaan . Dit laatste deel moest op het overgebleven stuk grond komen, tot aan de muur die nu de afscheiding van het perceel vormt. Een binnenplaats heeft veel licht nodig, daarom werd deze opgebouwd met geglazuurde bakstenen.

Weer een stukje verder ziet u het deel van de Buiten Bantammerstraat dat wel is bebouwd. We zien hier een nieuwe deur. Deze leidt echter niet naar binnen. Het Scheepvaarthuis was een groot pand, met allerlei moderne electrische installaties en had daarom een eigen transformator. In het midden zien we weer Poseidon met zijn drietand. Aan beide zijdes flankeren twee Indonesische vrouwelijke figuren de deur.

Aan deze zijde zien we weer verschillende decoraties. De gevel aan deze zijde is vooral aan de top anders dan de andere gevels. Bovenin zien we de Hollandse Tuin. Het symbool dat de verbondenheid en samenhang binnen het Hollandse grondgebied voorstelt. Het oorspronkelijk uit de 15e eeuw stammende symbool moest de samenwerking tussen de zeven provincieën en de vaderlandsliefde van de Nederlanden tonen, maar moet in deze setting de samenwerking met de kolonieën verbeelden.
Op de nok, hierboven zien we een loden standbeeld. Dit is de enige moderne figuur op het gebouw en toont jhr. LP Op ten Noort (1847-1924), directeur van de SMN, die vlak voor de bouw van het tweede deel van het gebouw is overleden.

Op enkele meters hoogte zien we twee grotere beeldhouwwerken. Deze stellen voor: links Pieter vd Broecke (opperkoopman en admiraal van de VOC in India) en rechts Jan Pieterszoon Coen (grondlegger van de Nederlandse macht in Indonesië) met op de achtergrond Batavia en de datum 1619.

Tussen de ramen van de kelder zien we kleine beeldhouwwerken. Hier zien we onder andere de Amsterdamse kruizen, de tekst “ANNO 1926”, het jaartal van aanvang van de bouw van het tweede deel van het gebouw, maar ook een kaartje met de routes van de KNSM in Europa en de Sint Antoniespoort.

Prins Hendrikkade
Vervolgens loopt u verder naar de Prins Hendrikkade. Hier vind u iets verder nog een entree: Hier was de ingang voor bezoekers. Ook tijdens de tijd van het GVB was hier de ingang om bijvoorbeeld een abonnement te kopen. Naast de deur zijn afbeeldingen die de zes scheepvaartmaatschappijen nog een keer verbeelden:
1. KNSM, 2. NRM, 3. KPM, 4. KWIM, 5. JCJL, 6. SMN
Hier links en rechts van zijn nog twee schepen te zien die ons tegemoet varen. Boven de deur vinden we nogmaals Hermes. De nis waarin hij zich bevindt kan met een beetje fantasie lijken op de opengesperde bek van een zeemonster. Aan de bovenkant zien we de kop met de ogen. Onder de voeten van Hermes vinden we een reliëf met schepen. De omlijsting van de deur wordt bekroont met twee walrussen.


Hoog bovenop het gebouw zien we op de bovenste verdieping een deel van de gevel met een andere geleding. Hier zien we de letters die de naam van het gebouw vormen en waaraan het lettertype dat nu door het hotel voor de bewegwijzering wordt gebruikt, is ontleend. Boven deze letters bevindt zich de Beraadzaal, de rijkelijk gedecoreerde ruimte voor vergaderingen. Dit is te herkennen aan de bijzondere vorm van de ramen. Zie ook de afbeelding boven dit artikel.

Bovenop het gebouw ziet u de vlaggen wapperen van verschillende maatschappijen en lijnen en twee met de naam en het logo van het hotel.
In volgorde van rechts naar links (voor u andersom): JCJL, KHL (Koninklijke Hollandse Lloyd), KPM, RL (Rotterdamse Lloyd), NASM (Nederlandsch Amerikaansche Stoomvaart Maatschappij), KNSM, SMN. De vlaggen van de KHL, RL en NASM hebben hier nooit gehuisd en deze vlaggen zijn feitelijk historisch niet correct. De RL en NASM waren Rotterdamse rederijen en de KHL besloot niet mee te doen in 1912 en zij liet een eigen gebouw bouwen

Tot slot vindt u weer een uitstalkast zoals die er zich ook één aan de andere kant van de entree bevindt. Hiermee zijn we aan het einde gekomen van de rondwandeling rond het gebouw.
Ik kan u aanraden om ook even naar binnen te lopen en (zover men het goed vindt) even rond te lopen. In de hal vind u veel glas in lood, houtwerk, smeedijzerwerk en beeldhouwwerk.
Ik kan u ook aanraden om even de bar binnen te lopen en onder het genot van een kopje koffie even tot rust te komen en de zojuist bekeken rijkdom aan versieringen even tot u laten doordringen.

Bekijk ook onze andere artikelen over het Scheepvaarthuis:
Het interieur van het Scheepvaarthuis
De uitbreidingen van het Scheepvaarthuis
Een documentaire over Joan van der Meij, ontwerper van het Scheepvaarthuis.

Afbeeldingen:
- Alle foto's: SPQA Amsterdam
behalve
- Historische foto Scheepvaarthuis (Beeldbank archief Amsterdam)
- Foto bouw Scheepvaarthuis (Beeldbank archief Amsterdam)
- Foto Bijgebouw (Beeldbank archief Amsterdam)
- Foto Op ten Noort: (Maritiem digitaal)

Bronnen:
- Boterenbrood, H., (1989), Van der Mey en het Scheepvaarthuis, SDU Uitgeverij ’s Gravenhage
- Hirsch, S.J., (1928), Het Scheepvaarthuis, De Bussy, Amsterdam
- Wier, J. Van, (2005), Het Scheepvaarthuis





Lees meer...

5 jul 2012

De school in Het Schip van Michel de Klerk [UPDATE]

Michel de Klerk ontwierp tussen 1917 en 1919 het gebouw dat we tegenwoordig kennen als Het Schip. Het staat bekend als één van de hoogtepunten van de Amsterdamse School beweging, maar een deel van het bouwwerk is niet het ontwerp van de Klerk. Aan de Oostzaanstraat zit halverwege een school, welke te herkennen is aan de donkerderde bakstenen in de gevel. Deze school is op een even merkwaardige als fantastische manier geïntegreerd in de rest van het bouwwerk. Ook het verhaal achter de school is bijzonder te noemen. Hoewel het ontwerp van dit deel wel van de Klerk is, heeft hij deze uiteindelijke situatie echter zelf nooit meegemaakt.

Enkele dagen na het verschijnen van dit bericht is bekend geworden dat binnenkort een intentieovereenkomst wordt getekend waarin verschillende partijen de intenties uitspreken zich in te zetten voor de ontwikkeling van de school tot museumruimte.

Lees verder over de bijzondere geschiedenis van de school en het proces tot het huidige bouwwerk.

De school aan de Oostzaanstraat stond al op deze locatie voordat de Klerk aan zijn ontwerp begon. De school is waarschijnlijk gebouwd tussen 1913 en 1914 door een architect van Publieke Werken. De tekening van de gevel toont een zeer traditionele gevel met eclectische invloeden. Het bouwwerk bestaat verder uit drie volumes, waarvan het middelste enigszins lager is. Erg lang heeft de school in deze hoedanigheid niet bestaan.


Michel de Klerk kreeg in 1917 de opdracht van Eigen Haard om de rest van het perceel te bebouwen met een blok met 102 arbeiderswoningen. Hij heeft daarbij echter niet de opdracht gekregen om ook de school op te nemen en uit te breiden. Wel had hij daar ideeën over, getuige enkele schetsen en een uitgewerkte perspectieftekening die hij maakte. Aan de ontwerpen is te zien dat hij de geringere hoogte van de school niet goed vond passen bij de hoogte van zijn blok (zie ook onderaan het artikel). Hij ontwierp een extra verdieping boven de school en enkele aanpassingen aan de gevel. De school was echter eigendom van de gemeente, een totaal andere instelling dan Eigen Haard en hier had men er geen oren naar om de schetsen tot uitvoer te brengen. De uitvoering was duur en er was niet voldoende ruimtegebrek om een dergelijke uitbundige verbouwing te rechtvaardigen. Om de overgang tussen de school en zijn eigen gebouw toch minder abrupt te maken, kwamen er twee ronde uitstulpingen aan beide zijdes die over de school heen hingen. Bij enkele latere foto’s zien we echter dat er rond deze tijd toch enkele veranderingen aan de gevel zijn doorgevoerd. Zo is het dak aangepast tot een brede, met hout beklede rand. Of dit naar ontwerp van de Klerk is geweest is niet bekend. De daadwerkelijke ruimtelijke uitbreiding bleef bij de schetsen die de Klerk maakte.


Het Schip is gebouwd tussen 1919 en 1921. Twee jaar later, in november 1923 overleed de Klerk aan een longontsteking. De Klerk werd in zijn eigen tijd al veel geprezen en zijn plotselinge overlijden op 39 jarige leeftijfd ging als een schok door de architectenwereld. Toen tussen 1924 en 1925 de school uiteindelijk toch is uitgebreid werden de oude schetsen van de Klerk weer uit de kast gehaald en is het gebouw geworden zoals we dat tegenwoordig kennen. Naar verluid heeft onder andere JF Staal zich hard gemaakt voor de realisatie volgens het ontwerp van de Klerk om zijn vriend en collega te eren. Ook is volgens zijn ontwerpen het uiterlijk van de school verder versoberd. Zo is een onderste natuurstenen rand vervangen voor bakstenen in de zelfde kleur als die welke gebruikt zijn voor Het Schip en zijn de versieringen in de gevel van natuursteen en afwijkende bakstenen donkerder gemaakt. Als men goed kijkt ziet men deze afwijkende stenen echter nog zitten. Ook zijn de kozijnen vervangen voor nieuwe met de voor de rest van het gebouw zo kenmerkende roedeverdeling. Tot slot is ook de deur van de school aangepast en zijn enkele beeldhouwwerken van Hildo Krop toegevoegd. In het gebouw hebben verschillende scholen gezeten, maar de toenmalige school heette De Veulens, hiernaar verwijzen de paardenkoppen in de gevel. Ook aan het interieur is het één en ander veranderd. Zo is een trap uit de tijd van deze verbouwing met een originele trapleuning en houten decoraties tegenwoordig nog aanwezig.

Inmiddels is in het gebouw basisschool De Catamaran gevestigd. Deze school heeft plannen om te verhuizen naar de nieuwe buurt in de Houthavens. In 2001 heeft stadsdeel Westerpark het gebouw aangeboden aan het Woningbedrijf Amsterdam. CASA Architecten heeft toen een haalbaarheidsstudie uitgevoerd naar de mogelijkheden van herbestemming bij een eventuele leegstand. Deze overdracht is uiteindelijk niet doorgegaan en de school is nog steeds in eigendom van het stadsdeel. Inmiddels is Museum Het Schip in het postkantoor van het gebouw gevestigd en nu de school plannen heeft te verhuizen, is er ruimte voor een uitbreiding van het museum.

[UPDATE]
Op 12 juli wordt een intentieovereenkomst getekend tussen Museum Het Schip, woningcorporatie Eigen Haard, de Amsterdamse Federatie van Woningcorporaties en Stadsdeel West om de school te ontwikkelen tot museumruimte. De school zal hiervoor worden overgedragen aan Eigen Haard dat ook de rest van het complex in bezit heeft. Hierbij zal het museum de school huren van de corporatie. In de nieuwe museumruimte zal de nadruk worden gelegd op de verschillende facetten van de Amsterdamse School.

Zie voor een recenter artikel over de renovatie van het Schip hier:
Restauratie Het Schip van Michel de Klerk

Bronnen:
- S. Johannisse, Bock, M, 1999, Michel de Klerk, Bouwmeester en tekenaar van de Amsterdamse school 1884-1923
- Stissi, V, 2007, Amsterdam, het Mekka van de volkshuisvesting Sociale woningbouw 1909-1942, 010 publishers
- CASA Architecten, 2001, Het Schip, haalbaarheidsonderzoek 2001, gevonden op: casa-architecten.nl
-
Vastgoedmarkt.nl


Afbeeldingen:
- Foto: SPQA Amsterdam
- Tekening gevel: Archief Publieke Werken, via CASA Architecten
- Historische foto's: Beeldbank Archief Amsterdam
- Schetsen Michel de Klerk: NAi, via S. Johanisse


Lees meer...

5 jun 2012

Excursie Langs de Amsterdamse School met Heemschut

Erfgoedvereniging Heemschut organiseert op woensdag 29 Augustus een dagvullend programma langs de hoogtepunten van de Amsterdamse School. Tijdens de excursie wordt zowel het Scheepvaarthuis van Joan van der Meij als Het Schip van Michel de Klerk aangedaan, De excursie is ook toegankelijk voor niet leden, maar u moet snel zijn, want het aantal plekken is beperkt.

Vanaf de jaren ’10 van de vorige eeuw ontstond in Amsterdam een expressieve stroming in de architectuur die gedurende twee decennia beeldbepalende was voor de stad.

De Amsterdamse School kenmerkt zich door uitbundige composities van baksteen, vele versieringen, aandacht voor symboliek en zorgvuldig uitgekozen materialen. Er was aandacht voor het totale beeld en integratie van architectuur, kunst en ambacht, waardoor naast het exterieur ook aan het interieur, meubilair en beeldhouwwerk gewerkt werd. Rond 1920 kwam de stijl tot zijn hoogtepunt toen architecten zich, gedreven door socialistische idealen, stortten op het verbeteren van arbeiderswoningen.

De excursie neemt u mee langs de twee uitersten van hetgeen de stijl te bieden had. Het Scheepvaarthuis van Joan van der Meij vormt naast het startpunt van de stroming tevens het toppunt van de stroming op het gebied van decoratieve uitspattingen en samenwerking tussen verschillende ontwerpers. Het Schip van Michel de Klerk is het meest karakteristieke voorbeeld van hoe de stijl werd ingezet als middel voor de verheffing van de arbeidersklasse.

Programma
10:30 verzamelen in de lunchroom bij het museum
11:00 - 12:00 Rondleiding bij museum Het Schip
12:00 - 13:00 Lunch
13:00 - 13:30 Vertrek met bus 22 naar het Scheepvaarthuis
13:30 - 15:00 Rondleiding in het Scheepvaarthuis
15:00 Afsluiting met koffie

Aanmelden (maximaal 20 personen)
Aanmelden voor deze excursie kan via de website van Heemschut.

Kosten voor de rondleiding bedragen €29,95 voor leden van Heemschut of €32,95 voor niet-leden, inclusief de lunch, toegang van het museum en koffie bij de afsluiting. Niet inbegrepen is het openbaar vervoer en de koffie bij de ontvangst.


Lees meer...

30 mei 2012

Opening uitbreiding Museum Het Schip in de Dageraad in Amsterdam Zuid

Museum Het Schip geeft op 31 mei het startschot met een feestelijke opening voor een nieuwe dependance in het complex van de Dageraad. Naast de Spaarndammerbuurt is hier het andere stukje van de stad waar de Amsterdamse School architecten hun betoverende creativiteit hebben ingezet om arbeiderspaleizen te realiseren. Vanuit deze nieuwe locatie zullen rondleidingen worden gegeven door de PL Takbuurt.

Tijdens de opening, waarbij iedereen welkom is, zullen rondleidingen worden gegeven over Berlage, de Amsterdamse School en Plan Zuid.


Tussen 1918 en 1927 werd hier een buurtje gebouwd voor sociale woningbouw door zes corporaties. Er werden architecten uitgekozen die nauw met elkaar samenwerkten. Naast de Klerk en Kramer werkten ook andere architecten als Rijnja, Weissman en de bureaus van Kuipers & Ingwersen en Gulden & Geldmaker aan het project. Het plan was om net als in de Spaarndammerbuurt een arbeidersbuurt te maken, waarbij naast enkele woon-winkel appartementen, twee scholen (aan de Jozef Israëlskade, het huidige Berlagelyceum van Westerman) een leeszaal (aan het Coöperatiehof van Kramer) en een badhuis toe behoorden.

Het is onbekend wie het uiteindelijke stedenbouwkundige plan heeft gemaakt, maar de contouren van de woningen volgen enigszins die van een ziekenhuis, dat Berlage daar aanvankelijk had gepland, maar in de uitwerking te duur bleek.

Plattegrond Dageraad complex

Het gehele complex is een rechthoekig stuk in de Nieuwe Pijp (ten noorden van het Amstelkanaal), waarvan het bekendste deel waarschijnlijk de twee blokken aan de PL Takstraat van Piet Kramer en Michel de Klerk is. Dit deel dat is beoordeeld als rijksmonument is gebouwd tussen 1922 en 1923. De architecten staan samen aangeschreven als architecten van de blokken en daarmee is niet duidelijk wie verantwoordelijk was voor welk deel, maar vergeleken met het Schip van de Klerk en bijvoorbeeld de Heinzestraat van Kramer is aan de hand van stijlkenmerken de invloed van beide architecten af te lezen. Het verlangen om een gevarieerd straatbeeld te krijgen is af te zien aan de vele spectaculaire variaties in geveloplossingen en is de reden waarom het blok tot één van de topstukken van de stijl maakt. Vooral de hoekpartijen aan het pleintje op de kruising van de Burgemeester Tellegenstraat en de Pieter Lodewijk Takstraat, de ritmische gevelcompositie in de Tellegenstraat die er naar toe leidt en de stadsvilla´s aan het Henriëtte Ronnerplein en Thérèse Schwartzeplein zijn uniek.

Het beeldhouwwerkprogramma aan het complex is ook uitgebreid. Op de nokken van de woningen aan de PL Takstraat bij de scholen zijn loden kraaiende hanen te vinden. Op de krullende hoeken kan men een uit bakstenen gehouden mannetje en een adelaar herkennen van John Rädecker. Onder deze beelden zijn tevens herdenkingsplaquettes te vinden. Op de hoek van het Henriëtte Ronnerplein en –straat is een buste van Wibaut te zien als eerbetoon aan zijn inzet voor de sociale woningbouw uit 1930 van beeldhouwer W. Ijzerdraat. Op de hoek die het spiegelbeeld hiervan vormt aan de andere zijde is een socialistisch tafereel te vinden met arbeiders. Ook zijn er op de beide pleinen uitgehakte letters te vinden die samen de woorden “De Dageraad” vormen. Deze zijn te vinden onder de balkons van de de stadsvilla’s.

Museum Het Schip geeft vanaf 31 mei elke zondag rondleidingen van een uur vanuit de nieuwe locatie. Het informatiecentrum is geopend van 11:00 tot 17:00 en er is tevens een kleine expositie te zien.

De opening zal plaatsvinden in het Berlage Lyceum vanaf 16:00, waarna het centrum officieel wordt geopend door Carolien Gehrels. Zie voor meer informatie hier.

Ik ben persoonlijk zeer benieuwd naar deze rondleiding die een welkome aanvulling vormt op het professionele aanbod van Het Schip. Er zal hiervan een recensie komen zodra ik deze heb gevolgd.

Om alvast in de stemming te komen, kunt u hier de locatie op Google Maps bekijken.
Voor meer informatie over de dependance of de rondleidingen kunt u op de website van Museum Het Schip terecht.

Foto's:
- Foto's gebouwen: SPQA Amsterdam
- Foto Wibaut: Wikipedia
- Plattegrond: Wikipeida

Lees meer...

10 apr 2012

Het interieur van het Scheepvaarthuis

Op 28 maart schreef SPQA Amsterdam over de bijzondere buitenkant van het Scheepvaarthuis van architect Joan van der Meij. Alle details maken dit gebouw zo bijzonder. Maar niet alleen de buitenkant is opvallend en mooi, ook het interieur verdient aandacht. Zoals veel gebouwen in Amsterdamse School stijl is het Scheepvaarthuis een echt Gesamtkünstwerk waarbij meerdere architecten en kunstenaars hun krachten bundelden. In dit artikel wordt aandacht geschonken aan het prachtige interieur wat naar een grondige restauratie enkele jaren geleden weer in ere is hersteld.

Alles in het Scheepvaarthuis staat in het teken van de scheepvaart. Zowel aan de binnen- als aan de buitenkant van het gebouw. Er werden veel luxe materialen gebruikt, zoals marmer en veel soorten hardhout. Joan van der Meij nam verschillende architecten/kunstenaars in dienst om hem bij te staan. Dit waren onder anderen Michel de Klerk, Piet Kramer en interieurontwerper Theo Nieuwenhuis. Zij werden aangenomen voor het interieur van de directiekamers en Nieuwenhuis ontwierp ook de beraadzaal. Er wordt wel gedacht dat met name Michel de Klerk nog veel meer heeft bijgedragen aan het gebouw, het is alleen niet te achterhalen wat hij precies zou hebben ontworpen.

Via de hoofdingang, op de hoek van de Prins Hendrikkade en de Binnenkant, komt men in een hal. Aan de linker en rechter zijde bevinden zich twee ramen met daar onder een etalage om scheepsmodellen ten toon te stellen en daar boven glas-in-lood ramen met daar op de zeegod Neptunus met een wereldbol. De wereldbol aan de Binnenkant laat het oostelijk halfrond zien, de wereldbol aan de Prins Hendrik zijde het westelijk halfrond. Ook elders in het gebouw komt deze verdeling oost/west voor. Deze ramen verwijzen naar de Verenigde Oostindische Compagnie en de West Indische Compagnie. De wanden en vloeren in deze hal, maar ook de monumentale trap en de wanden in de hallen op de verdiepingen zijn afgewerkt met marmer. Het marmer is geplaatst volgens de ‘open boek’ methode. De marmeren wandbekleding is afgewerkt met een gegolfd lint. De vloeren van de verdiepingen en de traptreden werden bekleed met linoleum met een golfmotief. Al deze golfmotieven verwijzen natuurlijk naar de zee.

In het dak boven de monumentale trap bevind zich een glas-in-lood kap, ontworpen door Willem Bogtman waarschijnlijk op aanwijzing van Van der Meij. Op de grote wanden van de kap zijn wederom het oostelijk en westelijk halfrond te zien. De afbeeldingen zijn geïnspireerd door zeventiende eeuwse wereldkaarten. Op de kaarten zijn niet alleen de continenten, maar ook de belangrijkste vaarroutes, schepen en walvissen te zien. Aan het korte eind zijn twaalf kleine ramen met daarin de tekens van de dierenriem. Helemaal boven in is de baan die de zon in een jaar aflegt afgebeeld met aan een zijde de zonnegod Helios.

In het trappenhuis zijn echter nog meer mooie elementen te vinden. Allereerst is er veel gebruik gemaakt van smeedwerk. Op iedere verdieping zitten links en rechts grote roosters met daarachter de vroegere centrale verwarming. Een zeer moderne techniek die goed aansloot bij wat de scheepvaartmaatschappijen uit wilden stralen, namelijk moderniteit en vernieuwing. Op elke verdieping staan er pilaren die voor een deel uit gips en voor een deel uit smeedwerk bestaan. In het smeedwerk zijn de initialen van de scheepvaartmaatschappijen verwerkt. Op de wanden in het trappenhuis is versiering aangebracht door middel van stuc. Op deze lange verticale banden staan de tekens van de dierenriem, schepen en de staf van Hermes (handel). Ook in de hallen op de verdiepingen en in de directiekamers zijn versieringen van stuc aangebracht. De versiering in het trappenhuis bestaat niet alleen uit stuc, ook de verlichting speelt hierbij een grote rol. Er hangen acht lampen aan de onderkant van de glas-in-lood kap, twee grotere lampen bevinden zich tegen de wand en zijn van fel gekleurd glas-in-lood.

Wellicht het meest bijzonder aan de binnenkant van het Scheepvaarthuis zijn de directiekamers in de punt van het gebouw en de beraadzaal. De directiekamer op de eerste verdieping is ontworpen door Theo Nieuwenhuis (1866-1951). De gehele ruimte heeft een houten wandbekleding met strakke vormen. Nieuwenhuis koos voor een vrij donkere kleur hout. Dit deed hij mogelijk om het wat intiemer te maken, iets dat ook te zien is in de beraadzaal. Piet Kramer en Michel de Klerk richtten de directiekamer op de tweede verdieping in. Kramer en De Klerk gebruikten net als Nieuwenhuis hout, maar niet op alle wanden. Om de deur is een grote houten deurlijst geplaatst met enkele versieringen. De deuren die toegang geven tot de naastgelegen vertrekken hebben slanke ronde deurlijsten gekregen. Kramer en De Klerk ontwierpen niet alleen de houten lambrisering en deuren maar ook de vloerbedekking en meubels. Kramer ontwierp veel robuustere meubels dan De Klerk. In zijn eentje ontwierp De Klerk de directiekamer op de derde verdieping. Hij heeft in deze kamer, net zoals Nieuwenhuis, gebruik gemaakt van veel hout. De wanden zijn voor een groot deel met hout bekleed en bovenaan afgewerkt met een sierlijke rand met fijne details. Ook op de deuren zijn versieringen aangebracht. Er wordt wel gedacht dat de houten deuren elders in het gebouw ook ontworpen zijn door De Klerk.

De mooiste ruimte van het gebouw is de beraadzaal. Het interieur werd net zoals één van de directiekamers ontworpen door Theo Nieuwenhuis. Nieuwenhuis heeft het interieur ontworpen in Art Nouveau stijl. Hij wilde heel duidelijk een eenheid creëren. Dit heeft hij gedaan door telkens dezelfde motieven terug te laten komen, op de wandbespanning, in het houtwerk op de wanden en zelfs in de vloerbedekking. Hij heeft voor flora motieven gekozen, passend bij de Art Nouveau stijl, maar gebruikte daarnaast ook marine motieven. Zo zijn er bijvoorbeeld vissen, zeepaardjes en octopussen te zien. Nieuwenhuis heeft veel hout gebruikt in deze ruimte. Hij wilde hiermee bereiken dat de ruimte een warm en huiselijk gevoel uit zou stralen. De houten panelen op de wand zijn versierd met marine motieven, de belangrijkste pakhuizen van de VOC en WIC en met enkele belangrijke gebeurtenissen uit de lange zeevarende geschiedenis van Nederland. Dit alles om deze ruimte aan te laten sluiten bij de rest van het gebouw. Om de ruimte een nog warmere uitstraling te geven, zijn er glas in lood ramen en een openhaard geplaatst.

Over alles aan de binnenkant van dit gebouw is dus nagedacht, door Van der Meij en door de mensen waar hij mee samenwerkten zoals Kramer en De Klerk. Zoals al eerder genoemd, trok de GVB in het gebouw nadat de laatste scheepvaartmaatschappijen waren vertrokken. In die periode werd er maar weinig onderhoud gepleegd aan het gebouw. Ook werd het meubilair, dat voor een deel door De Klerk en Kramer was ontworpen, verplaatst of opgeslagen in de kelder. Ook werden er bijvoorbeeld verlaagde plafonds met lichtbakken aangebracht.

Sinds het gebouw in 1997 werd gekocht door de heer Van Eijl is de functie van het gebouw veranderd, het is nu een hotel. Hierdoor is het interieur aangepast. Zo zijn in het deel van het gebouw dat behoort tot de tweede fase de gangen smaller gemaakt zodat er badkamers aan de hotelkamers toegevoegd konden worden. Al deze veranderingen en ook de renovatie van het gebouw is in samenspraak gegaan met Bureau Monumentenzorg Amsterdam. Naast het veranderen van de functie is ook het hele gebouw gerenoveerd. Zo is bijvoorbeeld de wandbespanning in de beraadzaal vernieuwd, maar naar het originele ontwerp van Theo Nieuwenhuis. Dat was door de jaren heen vervangen voor een lichtere wandbespanning en ook de verlichting was aangepast. Ook op andere plekken in het gebouw zijn lampen naar origineel ontwerp teruggebracht en is geprobeerd om het originele meubilair weer op de juiste plek in het gebouw te plaatsen. Het gebouw ziet er heden ten dagen dan ook weer prachtig uit en het is zeker een bezoek waard!

Lees ook onze andere artikelen over Joan van der Meij en het Scheepvaarthuis.

Meer over het Scheepvaarthuis op Amsterdamboeken.nl

Literatuur:
- Martijn Andela en Coert Peter Krabbe, ‘Veelheid in eenheid. Maatwerk bij restauratie van het Scheepvaarthuis’, in: Jaarboek Bureau Monumentenzorg Amsterdam, nummer 7 2008.
- Helen Boterenbrood en Jürgen Prang, Van der Mey en het Scheepvaarthuis (Den Haag 1989)
- Hans de Groot, ‘Paleis van schone houtsoorten’, in: Het Houtblad, oktober 1994.

Foto’s:
- Exterieur en beraadzaal: SPQA Amsterdam
- Glas-in-lood kap: Amrâth Hotels
- Glas-in-lood ramen: Wikipedia

Lees meer...